۳۶سال پیش در پیمانی جهانی که برای حفاظت از تالاب های دنیا در ایران ( رامسر)بسته شد ، تصمیم گرفته شد که ایران یکی از تالاب های با ارزش خود را به عنوان مرکز پژوهش جهانی تالاب ها تحت مدیرت ویژه بین المللی قرار دهد. گروهی از کارشناسان  ایرانی و همچنین گروهی از کارشناسان جهان که از وضعیت تالابهای ایران آگاه بودند ، پس از بررسی  از نظر تنوع پرندگان و زیبایی چشم انداز ها  ، منطقه ارژن و پریشان را برای این منظور انتخاب کردند .

این دو عامل مهم باعث شد که در بهمن ماه ۱۳۵۱ منطقه ای به وسعت ۱۹۱ هزار هکتار با عنوان پارک بین المللی International park انتخاب شود که دو تالاب ( دریاچه ) ارژن و پریشان در وسط این  پارک قرار می گرفتند .

درسال  ۱۳۵۳ به علت یکسری مشکلات اجرایی یکباره سطح منطقه مورد نظر به  ۶۵ هزار هکتار کاهش داده شد و عنوان آن به پارک ملی ( National Park    ) تنزل یافت ولی خوشبختانه در همان سال ۱۹۷۴ پارک ملی ارژن و پریشان  از طرف یونسکو  به عنوان ذخیره گاه زیستکره (Biosphere Reserve   ) برگزیده شد و به دنبال آن در  ۱۳۵۴ (۱۹۷۵)  از این ذخیره گاه زیستکره دو تالاب ارژن و پریشان در  فهرست رامسر یا تالاب های بین المللی قرار گرفتند.

در فاصله ۳۳ سال گذشته ، ۶ هزار هکتار دیگر از مساحت این ذخیره گاه زیستکره کاسته شد و مساحت آن به  ۵۹۲۷۹   هکتا ر رسید (اطلس مناطق حفاظت شده – سازمان حفاظت محیط زیست چاپ ۱۳۸۵) تالاب های  ارژن و پریشان   حدود ۱۰ درصد مساحت ذخیره گاه ارژن و پریشان را تشکیل می دهند.

بنا بر شواهدی که بدست آمد متاسفانه تنها کمتر از  ۳/۰ ( سه دهم  درصد) این منطقه مهم  مورد حفاظت مستمر و معنی دار قرار گرفته است که آنهم به یمن طرح حفاظت گوزن زرد ایرانی و احداث  ایستگاه تحقیقاتی آن Station Cervus Dama Research به عنوان منطقه امن تحت حفاظت قرار گرفته است.

با توجه به ۱۹۱ هزار هکتار اولیه که دارای ارزش تنوع زیستی جهانی بوده و می توانست مایه افتخار هر ایرانی باشد و از زاویه ای دیگر مسئولیت عظیمی را پیش رو بگذارد اما پس از گذشت ۳۳ سال، علیرغم اعلام حفاظت  برای تنها بخشی از مساحت اولیه (  ۳۱ درصد  ) این منطقه  از انواع حفاظت هایی که ویژه ذخیره گاه های زیستکره است تاکنون محروم مانده است.

این مهم زمانی ابعاد خطر ناکی به خود می گیرد که جاده جدید   ارژن – کازرون   بدون توجه به توسعه های جانبی آن از میان این ذخیره گاه عبور داده شده است،  به گونه ای که در همان گام اول جنگل های باستانی بلوط ” دشت بَرم Dasht-e barm”تخریب و به دو نیم تقسیم می شود .

تنوع گیاهی : طبق  آخرین اطلاعات رسمی منعکس شده (  اطلس مناطق حفاظت شده.) ۴۰۷ گونه گیاهی در منطقه شناسایی شده است که برخی از آنها عبارتند از :

بلوط ایرانی Quercus Brantii Lindl.Var. Persica

ارجَن( ارژن ) (Amygdalus Scoparia ) – این گونه از بادام کوهی معمولی کوچک تر است و دارای خار

تنگرس(بادام خار آلود ) lycioides  Amygdalus ( انحصاری در ایران )

بادام شیرازی Amygdalus glauca Browicz       (  انحصاری در ایران )

مُورد Myrtus communis این گونه روزگاری تحت عنوان موردستان ها در اطراف پریشان بوده ولی اکنون  نمودی ندارند مشابه جنگل های کنار

بَنه که  در زبان محلی به آن” کُلخُنگ “  و بَنِک هم می گویند Pistacia atlantica

کنار(سدر )    کازرونی Ziziphus Lotus این گونه روزگاری به شکل انبوه در اطراف تالاب پریشان بوده است که امروز بسیار کم شده است .

کیکم دشت ارژنی Acer monspessulanum l. subsp. Cinerascens

زالزالک (زالزالک زرد ) Crataegus

گز Tamarix stricta

زبان گنجشک Fraxinus

ارس JUNIPER در ارتفا عات بیش از ۲۰۰۰ متر  و بالاتر از جنگل های بلوط ( به شکل پراکنده )

انواع گون ها

داغداغان

و انواع گیاهان تالابی نظیر آلاله آبزی –جگن -یال اسبی – لویی و …

تالاب بین المللی پریشان

تالاب پریشان یک تالاب تکتونیکی است بدین معنا که چاله ایجاد شده آن در اثر تغییرات سطح زمین در میلیون ها سال پیش بوجود آمده است .

مختصات جغرافیایی: ۵۱ درجه و۴۸  دقیقه طول شرقی و ۲۹ درجه و ۳۱ دقیقه عرض شمالی

منشاء تامین آب تالاب بین المللی پریشان :

تالاب پریشان  در  زون کم شیب و فرو رفته ( ناودیس )  کازرون – پریشان  قرار گرفته است .  این زون کم شیب ( ۳ تا ۵ درصد ) در میان رشته کوه های مرتفع تا نسبتاً مرتفع آهکی و مارنی  قرار دارد. این زون اکثر مناطق جمعیتی شهرستان کازرون را در خود جای داده است که بزرگترین آن شهر کازرون است  که با تالاب پریشان حدود ۱۲ کیلومتر فاصله دارد.

آب تالاب پریشان  بخشی از طریق سیل آبهای  فصلی و نیز ریز آبه های  کوه های محدوده آن تامین می شود . اما  بخش مهمی از آب تالاب از طریق چشمه ها تامین می شودکه در اطراف  تالاب  و یا در زیر تالاب بروز و ظهور دارند و علت آن ساختار زمین شناسی ذخیره گاه ارژن و پریشان است . به علاوه  در مطالعات رسمی موجود بخش مهمی از چشمه های تامین کننده آب پریشان منتسب به آب های زیر زمینی دشت کارستی ارژن دانسته شده است.

در کشور ایران با آنکه خشکی و خشکسالی جزو واقعیت های اقلیمی آن است و بخش عمده آب های کشور متکی به آب های زیرزمینی است. ولی متاسفانه عدم مدیریت خردمندانه منابع آبی زیرزمینی و عدم توجه  به آبخوانداری و بی توجهی به آبخیز ها، تاکنون لطمات جبران ناپذیری به منابع آبی وارد آورده است که صدمات ناشی از آن در پایین دست،   سالها بعد بروز خواهد کرد  و شرایطی را بوجود می آورد که دیگر هیچ چاره  ای برای آن متصور نیست.

بنابر این با توجه به منشاء آب تالاب بین المللی پریشان از دشت کارستی ارژن ، اگر این ذخیره گاه زیستکره به شکل یک اکوسیستم واحد دیده نشود و مدیریت حفاظتی همه جانبه نگر بر آن  اعمال نشود، قطعاً چشم انداز روشنی برای ماندگاری تالاب بین المللی پریشان  وجود نخواهد داشت

توجه داشته باشیم که طرح های حفاظتی تالاب بین المللی پریشان بدون نگرش اکوسیستمی به کل منطقه  ذخیره گاه زیستکره و همچنین زون کازرون – ارژن  موفق نخواهد بود .  به عنوان مثال “طرح ملی حفاظت ازدریاچه‌ پریشان “که  بامشارکت صندوق تسهیلات بین الملی ‪ GEF با اعتبار ۱۲ میلیون دلار در حال اجراست (   ‪۹ میلیون دلار آن را جمهوری اسلامی ایران و سه میلیون دلار آن از محل صندوق تسهیلات جهانی دفتر عمران ملل متحد، تامین خواهد شد) این طرح که از امسال (۱۳۸۶ ) با کمک مشاورین داخلی و بین‌المللی  شروع شده و تا هفت سال  به طول می انجامد چنانچه به پیامد هایی که  در پی احداث جاده ارژن – کازرون بوجود خواهد آمد  نظیر شهر ک سازی هایی که  شایعه آن وجود دارد و توسعه های فله ای که به دنبال خواهد داشت توجه نشود  و آن را مورد نظر قرار ندهند !!  بعد از هفت سال  متوجه می شویم که  تالاب پریشان به دلیل کاهش آب به اندازه ای کوچک شده که اهمیت فعلی خود را از دست داده است .

از طرفی تا کنون اطلاعات شفافی نیز در مورد میزان حق آبه دریافتی تالاب بین المللی پریشان  از بخش های  پایین دستی شهر کازرون ( ناودیس کازرون – پریشان ) ارائه نشده است. اما پخش این شایعه  از  سوی مردم قابل تامل است که : از زمانی که نیروگاه سیکل ترکیبی کازرون  اقدام به حفر بیش از ۱۵  حلقه چاه کرده است، آب تالاب پریشان کاهش یافته است

نام محلی چشمه ها از روستا هایی گرفته شده اند که این چشمه ها در آن قرار دارند و عبارتند از : چشمه قلعه نارنجی – چشمه  پل آبگینه – بردکان – نارکی – پریشان – نیلو- فلانک – آب موردک – خواجه – کب – کر آب – چشمه آبسیرو – چشمه هلک – چشمه آبگرم – هر عریان

ارتفاع آن از سطح آب های آزاد ۸۲۰ متر است.گفتنی است تالاب بین المللی پریشان با تالاب بالادست  آن ( تالاب بین المللی ارژن) با فاصله خطی کمتر از ۱۵ کیلومتر، اختلاف سطحی معادل   ۱۱۹۵ متر را داراست که در نوع خود پدیده کم نظیری است .

حداکثر طول تالاب معادل  ۱۸ کیلومتر  با جهت شمال غرب – جنوب شرق

میانگین عمق حدود ۵ر۱ متر است و عمیق ترین قسمت های تالاب  در بخش غربی آن قرار دارد  .

دمای آب در مرداد ماه به حدود ۳۰  درجه سانتیگراد نیز می رسد.

متوسط  بارندگی سالانه منطقه پریشان حدود ۴۳۷ میلیمتر است . که با توجه به الگوی مناطق خشک و نیمه خشک از ۱۱۷ میلیمتر تا ۶۹۶ میلیمتر در یک دوره ۲۰ ساله در نوسان بوده است .

ماهیان بومی و میزان صید : برطبق تابلوی شناسایی نصب شده در کنار تالاب پریشان ماهیان بومی پریشان عبارتند از :  زردکBarbus luteus – سرخه Barbus grypsus– ماهی دمبرک Mugilla abu- – و ماهیان غیر بومی معرفی شده به تالاب عبارتند از : کپورCyprinus – آمور – فیتوفاگHypophtaemichtyys Molitrix که در سال ۱۳۶۸ به تالاب  وارد شده اند . بر اساس اطلاعات موجود در “سایت شیلات فارس”  ،  ماهیان معرفی شده به تالاب تاکنو ن  مشکلات عدیده ای را برای تالاب بین المللی پریشان بوجود آورده اند و نیز میزان صید بر اساس اطلاعات همین سایت در زمان مجاز ، ۹۵ تن و در زمان غیر مجاز به ۱۱۰ تن می رسد ولی در حال حاضر به دلیل صید بی رویه از وزن ماهی ها کم شده است  به عنوان مثال وزن گونه   زردک پریشانی  از میانگین  ۸۰۰-۹۰۰ گرم  به میانگین ۱۰۰ تا ۲۰۰ گرم کاهش داشته است .

شناور های این تالاب  به تعداد ۲۰ فروند مجهز به موتور های ۴۰ اسب است بقیه قایق ها به تعداد ۱۵ فروند قایق پارویی است (سایت شیلات فارس )

• همسایگان تالاب: ۱۷ روستا  به عنوان همسایگان تالاب شناخته شده اند که عموماً به کشاورزی  مشغول هستند . این  روستا ها عبارتند از : ۱-زوالی ۲- شهرنجان ۳- پل آبگینه  و پوزه آبی  ۴- ایازآباد ۵- سیف آباد ۶- ملا اره ۷- کنار خشک ۸- نرگس زار ۹ کرائی ۱۰- ده پاگان ۱۱- سی سخت علیا و سفلی ۱۲- قلات نیلو ۱۳- فامور ۱۴- پریشان ۱۵- عرب فامور ۱۶- هلک – ۱۷ -  عشایر قرمزی ( طایفه ای عشایر که محل سکونت گرمسیری در اینجا دارند) شایان ذکر است در این منطقه نظیر بیشتر مناطق ایران سیستم های تصفیه فاضلاب وجود ندارد  و مشخص نیست چه میزان از  فاضلاب های خانگی و کشاورزی این  ۱۷ روستا به تالاب بین المللی نفوذ می کند .

• معیشت همسایگان تالاب: اطراف تالاب پریشان را  چنانچه در تصویر ماهواره ای نیز به خوبی مشهود است اراضی کشاورزی،   احاطه کرده است ( رنگ قرمز در تصویر ماهواره ای ) مطابق با آنچه که شنیدیم و دیدیم،  در زمینهای پایین دست تالاب گوجه فرنگی و کاهو و شمال غربی آن  فلفل  کشت می شود. ردیف های کشت شده زمین های کشاورزی که با پوشش های طولانی پلاستیکی پوشانده شده بود منظره زشتی را در تالاب بوجود آورده بود و مزارع پلاستیک را در ذهن متبادر می کرد.  به گفته اهالی استفاده از سم و کود بدون هیچ نظارتی به شکل وسیع  انجام می شود.  برای آماده سازی زمین ابتدا از کود حیوانی استفاده می شود که به دلیل ارزان بودن کود مرغ،  بیشتر از کود مرغداری ها استفاده می شود . این کود ضمن ایجاد فضایی بد بو موجب ازدیاد مگس و پشه شده که باعث بروز بیماری در اهالی می شود . از کود های دیگری که مورد استفاده وسیع قرار می گیرد می توان به کود سفید اشاره کرد که کود نیتراته است . اگر چه موجب رشد محصولات می شود ولی برای تالاب بین المللی به یقین مشکل ساز است .

جهاد سازندگی پیشتاز در تخریب و خشک کردن بخشی از تالاب : حدود ۱۵ سال پیش جهاد سازندگی کازرون طرح پرورش ماهی ”  شهید خیرالله خسرو فر”  را در منطقه اجرا می کند . این طرح  با شکست مواجه می شود ولی حاصل آن  خشک کردن بخشی از قسمت  شرقی تالاب می شود .

ارژن و پریشان ذخیره گاه زیستکره  با دو تالاب بین المللی در آستانه تخریب های بنیادی

ولی در پایان  لازم است یک بار دیگر به مهم ترین تهدیدی که بر این منطقه سایه افکنده است اشاره و تاکید شود و آن چیزی نیست جز توسعه ای که پس از افتتاح راه جدید ارژن – کازرون در کمین ذخیره گاه زیستکره ارژن و پریشان نشسته است .

این جاده که از دل این ذخیرگاه زیستکره عبور می کند جاده ای است که در اولین مرحله با قطع جنگل های باستانی بلوط  “دشت برم ” کار خود را آغاز کرده است.

جاده ای که  تنها برای حفر تونل های آن نزدیک به ۴ میلیون متر مکعب از دل کوه های آهکی( منبع تغذیه سفره های آب های زیرزمینی و چشمه های منطقه ) آن خاک برداشته شد و معلوم نیست این خاک ها  در کجای این ذخیر ه گاه زیستکر ه تلمبار شده است . جاده ای که برای خاکریزی آن بنا بر  ارقام طرح ،  ۲ میلیون و سیصد هزار متر مکعب خاکریزی شد. گفته نشد که این خاک ها را از کجا آوردند ولی نمونه هایی که ما مشاهده کردیم  از مسیل ها و دشت برم بود!  جاده ای که می توانست گزینه های  دیگری  جایگزین آن  باشد. ولی در احداث راه ها ی کشور  اصولاً چیزی به عنوان  مناطق حفاظت شده  محلی از اعراب  ندارند .

بیش از یک دهه است که  راه سازی در دل مناطق حفاظت شده که کمتر از ۷ درصد این سرزمین را  تشکیل می دهد به یک مصیبت جدی تبدیل شده است  و  حقوق نسل ها و میراث طبیعی یک ملت به هیچ انگاشته می شود .  نمونه های این نوع تجاوز به میراث ملی و طبیعی نسل ها را می توان در ذخیره گاه  زیستکره گلستان ، ارومیه ، ارسباران و …پارک های ملی خجیر، سرخه حصار ومنطقه حفاظت شده البرز مرکزی و … مشاهده کرد .

این راه با هزینه ای معادل  چهل و پنج میلیارد تومان ساخته شد ولی هرگز رقم واقعی هزینه هایی که شامل ارزش جنگل های باستانی بلوط  نابود شده ، خاک های پرگهر این جنگل ها و دیگر خاک های مراتع ارتفاعات ، زیستگاه های گیاهی و جانوری نادر ، چشمه های تخریب شده و … محاسبه و اعلام نشد که  در آن صورت قضاوت در مورد اقتصادی بودن راه امکان پذیر می بود .

و تازه خود راه اول ماجراست . از آغاز احداث جاده،  زمین خواران  بسیاری در کمین تصاحب زمین های جنگلی و مرتعی پر ارزش اطراف راه نشسته و نقشه می کشند . به عبارتی احداث این راه را می توان به معنی ایجاد راه میانبری برای آنانی دانست که سالها چشم طمع به تصاحب این منطقه با ارزش دوخته بودند تا میراث طبیعی یک ملت را به نام خود سند بزنند نظیر خجیر – سرخه حصار – کلاردشت – لواسانات – فشم – میگون – شمشک- کجور و …  به علاوه  با توجه به دیدگاه سازمان حفاظت محیط زیست در سالهای اخیر بویژه در دولت اخیر که واگذاری ، فروش و اجاره مناطق حفاظت شده  برای گسترش صنعت توریسم  را روا می دارد ،  باید به یقین منتظر بود تا سازمان حفاظت محیط زیست  زمین های با ارزش این ذخیره گاه مهم زیستکره  یعنی میراث طبیعی یک ملت را در طبق پیشکش  تقدیم هر کسی کند که به بهانه گسترش صنعت توریسم پا به منطقه می گذارد   !

اما بار دیگر و در موردی مشابه بر اساس جهل و ناآکاهی برخی افراد دریاچه پریشان می رود تا به سرنوشت دشت برم دچار گرددو افرادی وحشیانه به جان این نگین فیروزهای افتاده اند و به جای عبرت گرفتن از دشت زیبای برم آگاهانه و یا نا آگاهانه به فکر ضربه زدن به این گنجینه بین المللی می باشند.به راستی بدانید که حافظان اصلی پریشان (اهالی محترم اطراف دریاچه)هیچگاه حاضر به نابودی فرزند خود یعنی پریشان نخواهند بودو در این میان افراد سود جو و فرصت طلب در اندیشه ارزش افزوده زمینهای خود می باشندو اما کسانی که ناآگاهانه از این افراد حمایت می کنند بدانند که روزی فرا خواهد رسید که حسرت فرصتهای از دست رفته را خواهند خورد.وآیا این منطقی است که به بهانه گسترش صنعت توریسم و بدون انجام کار کارشناسی به جان این دریاچه مظلوم افتاده و در واقع تیر خلاص را به دریاچه و صنعت توریسم کازرون وارد نمائیم.                                                                                                                                                                  درپایان بایدبه این سوال پاسخ داد که آیا این طرح دارای توجیه زیست محیطی و اقتصادی می باشد ؟و با احداث این جاده چه چیزی را از دست داده و دربرابر آن چه چیز را به دست خواهیم آورد؟

منبع:http://www.earthwatchers.org

با اندکی تغییر